„lih. y i^d^M^H iiiiv)if A ytfiO S9S i I j..M ~. J. K
6n wóiłinw itiqló(rw rfa.
vli»wit Bhiiuiwjł i»ńoj ob W""
X. Debata sejmowa w sprawach polityki zagranicznej
Próba zneutralizowania skutków uchwały sejmowej z dnia 6 września 1790 roku „o nierozdzielności krajów Rzeczypospolitej" podjęta została w Warszawie dopiero w ostatnich dniach marca 1791 roku. Podjęta została późno, zbyt późno, jeżeli jej celem miało być usunięcie trudności piętrzących się na drodze do skonsolidowania chwiejnej Potrójnej Koalicji. Przypadek sprawił, że wznowienie debaty sejmowej w sprawach traktatu handlowego z Prusami i Wielką Brytanią przypadło w dniu, kiedy losy Koalicji zostały ostatecznie przesądzone 31 marca, gdy w Londynie odbywało się posiedzenie rządu brytyjskiego, na którym zapadła decyzja wstrzymania kuriera wiozącego do Petersburga „piorunujące" ultimatum.
W lutym i marcu nie śpieszono się w Warszawie z przygotowaniem gruntu w celu ostatecznego załatwienia tej sprawy, bardzo niepopularnej, wymagającej bowiem dla jakiegokolwiek istotnego popchnięcia jej naprzód powrotu do kwestii ustępstw terytorialnych na rzecz Prus. Było to tym trudniejsze, że uchwała z dnia 6 września zamykała faktycznie drogę do debatowania nad jakimkolwiek układem handlowocelnym, który byłby uwarunkowany jednoczesną zmianą granicy państwowej. O naruszeniu obszaru Rzeczypospolitej nie było więc już mowy. Pozostawała do dyskusji jedynie kwestia Gdańska, który wskutek swego specyficznego statusu prawnopolitycznego i położenia (po pierwszym rozbiorze) w eksklawie terytorialnej, nie mającej żadnej łączności z ziemiami Rzeczypospolitej, uchodził — w myśl ówczesnych poglądów — raczej za coś w rodzaju „prowincji stowarzyszonej" niż za integralną część państwa polskolitewskiego. Rokowania, którym patronował poseł angielski w Warszawie Daniel Hailes, zmierzały w kierunku usatysfakcjonowania dworu berlińskiego już tylko przez przeniesienie suwerenności państwowej nad Gdańskiem z Rzeczypospolitej na Prusy, bez jakichkolwiek innych ustępstw terytorialnych, których Berlin domagał się uprzednio w zamian za przystąpienie do ogólnego porozumienia handlowocelnego. Gdyby alians pruskobrytyjski był nadal w pełni żywotny, a sprawa nacisku zbrojnego na dwór petersburski w pełni aktualna, być może dwór berliński ustąpiłby pod presją Londynu i zgodził się na przystąpienie do międzynarodowego porozumienia handlowotaryfowego jedynie za cenę Gdańska. Rzecz w tym, że na przełomie marca i kwietnia 1791 roku na załatwienie tej sprawy było już za późno. Stanisław August i przywódcy stronnictwa patriotycznego wracali do kwestii Gdańska w momencie, gdy żadne ustępstwa polskie wobec Prus i Wielkiej Brytanii nie mogły się już przyczynić do podtrzymania ówczesnej koniunktury międzynarodowej. Trzy, a nawet dwa miesiące wcześniej można było jeszcze rzucić na szalę międzynarodowej rozgrywki dyplomatycznej radykalną decyzję polską ustępstwo terytorialne w zamian za natychmiastową regulację ceł w dorzeczu Odry, Wisły, Pregoły i Niemna — co mogło ewentualnie oddziałać w jakiś sposób na brytyjską opinię publiczną i stanowisko rządu brytyjskiego, zanim doszło w Londynie do marcowego kryzysu politycznego. W chwili gdy Pitt odwołał akcję Royal Navy na Bałtyku, co pociągnęło za sobą wstrzymanie również pruskich działań militarnych, wszelkie ustępstwa na korzyść Berlina były już spóźnione i bezcelowe. Debata sejmowa w dniach 31 marca i 1 kwietnia 1791 roku wynikła z braku orientacji króla i patriotycznych kół sejmowych w zachodzącej właśnie zmianie sytuacji międzynarodowej, co było zresztą nieuchronnym skutkiem powolnego obiegu informacji politycznych w ówczesnej Europie. Dwudniowa burzliwa debata sejmowa w sprawie Gdańska i traktatu handlowego z Wielką Brytanią i Prusami jest więc dla historyka interesująca tylko jako przejaw dawnej i zasadniczej kontrowersji poglądów w łonie sejmu, której decydujące (choć z początku niewidoczne) skutki nastąpiły już znacznie wcześniej; nie można jej natomiast uznać za wydarzenie przełomowe, chociaż z pozoru dopiero ta debata zamknęła okres starań o umocnienie przymierza polskopruskiego jakimś ustępstwem ze strony Rzeczypospolitej.“(10)